Systeemdenken

Meer dan de som der delen...

Centraal in het systeemdenken staat behoud van het overzicht van het geheel in plaats van aandacht gericht op afzonderlijke onderdelen. Het gedrag van een systeem is daarbij een samenspel van deelsystemen, die invloed op elkaar uitoefenen. Systeemdenken vraagt een holistische kijk op het te bestuderen systeem. Het systeemdenken is in de jaren vijftig ontstaan en kent kiemen in verschilelnde wetenschappen zoals biologie, natuurkunde maar ook in de sociologie (sociale systemen).

Het brede systeemdenken was begin jaren zeventig de onderlegger voor de ontwikkeling van het ruimtelijk beleid. Daarna werd dit opgesplitst in denken in deelsystemen met de uitwerking van de watersysteembenadering als bekend voorbeeld. Op dit moment bestaan er voorheen ongekende mogelijkheden om hiermee verder te gaan en verbanden te leggen tussen theorie en praktijk.

Alomvattend

Begin jaren zeventig werd, mede onder invloed van de Club van Rome, het systeemdenken in de ruimtelijke ordening geïntroduceerd. De idee was dat door een grondige analyse van alle betrokken aspecten van de ruimtelijke inrichting een betere sturing zou kunnen plaatsvinden. In het WERON (Werkproces ruimtelijke ontwikkeling Nederland) werden verschillende deelsystemen (zie onderstaande figuur) onderscheiden. De wel erg hoge ambitie om ieder deelsysteem in volle omvang te beschrijven is niet gerealiseerd. Het dichtstbij kwam het Globaal Ecologisch Model (GEM). Maar ook dat model bleef steken in een beschrijving en werd geen operationeel model.

De modellen voor integrale regionale ruimtelijke ontwikkeling waren vol optimisme over stuurbaarheid. Echter pogingen om met de toen opkomende mogelijkheden van computers grote databestanden te gebruiken, mislukten aanvankelijk. De 'Middenrandstadstudie' (MIRAD), gericht op de verstedelijking in en rond het Groene Hart, vergeleek wel verschillende ruimtelijke inrichtingsmogelijkheden, maar leverde geen politiek 'begrijpelijke' en overtuigende keuzes op. Ook de zeer uitgebreide Landschapsecologische Kartering Nederland (LKN), die de database moest vormen voor afweging van ruimtelijke plannen, liep vast in een te grote afstand tussen de ontsloten kennis/informatie en de ruimtelijke keuzen.

Selectief

In de jaren negentig is er gerichter gezocht naar verbanden tussen ruimte en het natuurlijk systeem. Voorbeelden zijn het aanhaken op de watersysteembenadering (koersen voor het landelijk gebied), de strategie van de twee netwerken en de lagenbenadering. Een voordeel van deze benaderingen is dat het natuurlijk systeem een belangrijke plaats krijgt in de beleidsdiscussies voor de langere termijn. Een nadeel is dat het kan leiden tot zeer complexe analyses, die ver afstaan van de enkelvoudige problemen en maatregelen van vandaag en morgen. Bovendien is het risico van een te statische visie op de werkelijkheid aanwezig.

Interactief

Tegenwoordig is het systeemdenken in een meer dynamische richting ontwikkeld door toeval een grotere rol toe te kennen. Daarbij spiegelen we ons aan natuurlijke systemen. Het deterministische model wordt ingeruild voor een meer organische visie op de wereld (zie bijvoorbeeld: Jan Brouwer " De eindeloze trap' 2011). De explosieve groei van de geheugencapaciteit van computers heeft daarin een grote rol gespeeld. Nu kunnen complexe en gedetailleerde geografische verbanden in beeld worden gebracht. Ook kunnen veranderingen in de tijd steeds sneller worden gesignaleerd. Steeds meer zijn interactieve databestanden beschikbaar en worden - in navolging van computergames - simulatiemodellen ontwikkeld zoals 'simlandscape'. De digitale ontwerptafel maakt het mogelijk met direct betrokkenen snel planvarianten op hun effecten te evalueren.

Democratisch

Het systeemdenken in combinatie met informatietechnologie heeft het mogelijk gemaakt complexe ruimtelijke relaties te onderzoeken en te beoordelen. 'Spelenderwijs' komen deze middelen binnen het bereik van de burger. Het planologische denken wordt gedemocratiseerd en (werkelijke) burgerparticipatie wordt gestimuleerd. Door bovendien niet alleen wetenschappelijke know-how, maar ook ervaringskennis van burgers te betrekken in planprocessen kan de brug tussen burger en overheid steviger worden gemaakt. Een voorbeeld van een aanpak (wikicity) waarin participatie, technologie en het vakmanschap gecombineerd worden is de totstandkoming van de Structuurvisie Amsterdam 2040.

Terug naar boven ▲

Systeemdenken

Discussie: Systeemdenken

Wijzig: Systeemdenken